سابقه و هدف: از آنجائیکه در ایران، بخش کشاورزی با مصرف بیش از نیمی از منابع آب، عمده ترین مصرف کننده آب به شمار می آید، کاهش فراهمی آب ناشی از تغییرات اقلیمی مهم ترین عامل محدودکننده تولیدات زراعی است. بنابراین افزایش بهره وری آب و استفاده بهینه از این منابع محدود آبی ضروری به نظر می رسد. با در نظر داشتن محدودیت در منابع آبی مخصوصاً در فصل تابستان که زمان کاشت، داشت و برداشت کنجد در کشور است، ضرورت دارد درخصوص نحوه مصرف بهینه آب در زراعت کنجد و امکان جایگزینی توده های بومی و ارقام قدیمی با ارقام جدید، بررسی های کاربردی صورت گیرد. بنابراین این فرضیه وجود دارد که می توان در خصوص ارقام و لاین های در دست معرفی کنجد از طریق کاهش دسترسی گیاه به آب (افزایش فواصل زمانی بین آبیاری و یا تسریع در قطع کردن آبیاری در انتهای دوره رشد) با حداقل کاهش عملکرد دانه و روغن، به کارایی مصرف آب بیشتری دست یافت. بدین منظور پژوهش حاضر طراحی و اجرا شده است.مواد و روش ها: آزمایش در دو سال 1401 و 1402 در مزرعه پژوهشی مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر، واقع در استان البرز، کرج اجرا شد. در این آزمایش اثر تیمار فواصل آبیاری شامل آبیاری پس از مصرف 40 درصد رطوبت قابل استفاده (آبیاری کامل) و آبیاری پس از مصرف 80 درصد رطوبت قابل استفاده (کم آبیاری)، و زمان قطع آخرین آبیاری شامل قطع آبیاری در ابتدای گلدهی، قطع آبیاری در ابتدای کپسول دهی و قطع آبیاری در اواسط کپسول دهی بر عملکرد و اجزای عملکرد، درصد و عملکرد روغن و کارایی مصرف آب دو ژنوتیپ کنجد شامل رقم اولتان و لاین در دست معرفی کنجد مورد بررسی قرار گرفت. آزمایش به صورت کرت های دوبار خردشده (تیمار فواصل آبیاری عامل اصلی، زمان قطع آخرین آبیاری عامل فرعی و ژنوتیپ عامل فرعی فرعی) در قالب طرح پایه بلوک-های کامل تصادفی با سه تکرار اجرا شد. در این آزمایش از تجزیه مرکب داده ها با فرض اثر تصادفی سال و با استفاده از رویه GLM در نرم افزار SAS استفاده شد. برای مقایسه میانگین اثرات اصلی از آزمون LSD (گزاره means) در سطح احتمال پنج درصد و در صورت معنی دار بودن اثر متقابل، برش دهی و مقایسه میانگین ها با استفاده از آزمون lsmeans (گزاره های slice و pdiff) انجام گرفت.یافته ها: نتایج نشان داد که در هر دو ژنوتیپ، قطع آبیاری در اوایل کپسول دهی در مقایسه با اواسط آن در شرایط آبیاری کامل تأثیر معنی داری بر تعداد کپسول در بوته نداشت. همچنین در شرایط آبیاری کامل بین دو تیمار قطع آبیاری در اوایل و اواسط کپسول دهی تفاوت معنی داری از لحاظ عملکرد دانه مشاهده نشد. به عبارت دیگر ادامه آبیاری پس از اوایل کپسول دهی نقشی در افزایش عملکرد دانه کنجد ندارد. علاوه بر این، نتایج نشان داد که عملکرد هر دو ژنوتیپ در شرایط آبیاری کامل تقریبا برابر (871 و 890 کیلوگرم در هکتار به ترتیب در رقم اولتان و لاین شماره 2) ولی در شرایط کم آبیاری عملکرد لاین شماره 2 تا 51 درصد از رقم اولتان بیشتر بود. در رقم اولتان تسریع در قطع آبیاری با کاهش معنی دار کارایی مصرف آب همراه بود، حال آنکه در لاین شماره 2، قطع آبیاری در اوایل کپسول دهی در مقایسه با اواسط آن نه تنها کارایی مصرف آب را کاهش نداد، بلکه به طور غیر معنی داری موجب افزایش آن شد. نتیجه گیری: در مجموع چنین جمع بندی می شود که در شرایط کم آبیاری تعویق زمان قطع آبیاری تا اواسط کپسول دهی و در شرایط آبیاری کامل قطع آب در ابتدای کپسول دهی می تواند مدیریت مناسبی برای تولید کنجد باشد. همچنین جایگزینی ارقام جدیدتر از جمله لاین در دست معرفی شماره 2 می تواند در افزایش عملکرد و کارایی مصرف آب در زراعت کنجد مؤثر باشد.

در مناطق شمال شرقی کشور با توجه شرایط آب و هوایی و هم چنین کمبود شدید آب، کشت محصولاتی که نیاز آبی پایین و در عین حال بازده اقتصادی مصرفی آب مطلوب داشته باشند، ضرروری است. این پژوهش در قالب طرح بلوک کامل تصادفی با دو تیمار نوع سیستم آبیاری شامل، سطحی کرتی (S1) و زیرسطحی قطره ای (S2) و زمان اولین آبیاری شامل، آبیاری مطابق عرف منطقه یا 15 مهرماه (T1)، آبیاری با 15 روز تاخیر (T2) و آبیاری با 30 روز تاخیر (T3)، در سه تکرار در منطقه تربت حیدریه انجام شد. صفات مورد بررسی شامل تعداد گل، وزن گل تازه، شاخص درشتی گل خشک، وزن خشک خامه، وزن خشک کلاله، ارزیابی طعم، رنگ و عطر در هر کرت بود. نتایج نشان داد صفات کمی زعفران (تعداد گل، وزن تازه گل، وزن خشک کلاله، وزن خشک خامه و شاخص درشتی گل) در اثر متقابل روش آبیاری و زمان اولین آبیاری، غیر معنی دار شدند و تنها صفت وزن خشک خامه در سطح احتمال 5 درصد معنی دار شد. نتایج صفات کیفی زعفران (پیکروکسین، کروسین، سافرانال، رطوبت، کپک و کلیفرم کل) در تیمار زمان آبیاری و تقابل تیمار زمان آبیاری در نوع سیستم آبیاری، غیر معنی دار شدند. هم چنین مطلوب ترین مقدار در بین صفات کمی مورد بررسی برای تعداد گل و وزن خشک کلاله در تیمار S1T2، به ترتیب با مقادیر 1/53 عدد گل و 79/0 گرم در یک مترمربع حاصل شد. در بین صفات کیفی نیز، به ترتیب بیش ترین مقدار برای پیکروکسین، کروسین، سافرانال و کلیفرم کل در تیمار S2T1 با مقادیر 1/92، 1/262، 1/33 (حداکثر جذب) و 10733 عدد در هر گرم به دست آمد و بهترین روش آبیاری و زمان آبیاری، سیستم سطحی و زمان 15 روز تاخیر حاصل گردید.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

راندمان آبیاری یکی از شاخصهای مهم، پرکاربرد و نسبتا ساده در مباحث مدیریت مصرف آب است که از دیرباز مورد استفاده محققان و کارشناسان مهندسی آبیاری برای طراحی سامانه های آبیاری و همچنین ارزیابی وضعیت مصرف و یا تلفات آب در حین آبیاری مزارع و باغات مورد استفاده قرار می گیرد. این شاخص که با نسبت آب مصرف شده توسط محصولات کشاورزی به آب منحرف شده از منبع تعریف میشود، یک کمیت نسبی است که دارای مولفه های انتقال و توزیع و راندمان کاربرد است. این پژوهش با هدف ارزیابی مقدار این شاخص و تحلیل تغییرات آن در چند دهة گذشته است. بدین منظور از دو بانک داده شامل بانک دادة راندمانهای آبیاری (عباسی و همکاران، 1395) شامل 1900 داده راندمان منتشر شده در سالهای 94-1370 و بانک داده مربوط به نتایج پروژه تعیین حجم آب آبیاری و بهره وری آب محصولات مختلف زراعی، باغی، سبزی و صیفی که از سال 1395 تا 1400 انجام شده است، میباشد. نتایج نشان داد روند کلی تغییرات راندمانهای آبیاری در کشور مثبت و افزایشی است. به طوری که متوسط راندمان کاربرد، انتقال و توزیع و شاخص راندمان کل آبیاری در ایران به ترتیب حدود 74، 77 و 57 درصد است. شاخص راندمان کل آبیاری در ایران بیش از راندمان کل آبیاری در کشورهای در حال توسعه، و نزدیک به راندمان آبیاری در کشورهای توسعه یافته میباشد. تحلیل و ارزیابی تغییرات زمانی شاخص راندمان آبیاری نشان می دهد که بخشی از روند صعودی شاخص راندمان آبیاری ناشی از اقدامات مدیریتی و زیربنایی انجام شده توسط دستگاه های متولی و بخشی ناشی از کم آبیاری اجباری در مزارع و باغات به خاطر کمبود فیزیکی منابع آب است. به طوری که مورد اخیر تهدید جدی برای منابع خاک بوده و لازم است تمهیدات مناسب برای کنترل شوری و تخریب بیشتر منابع خاک در آینده اندیشیده شود.

از آنجایی که زمان شروع آبیاری، نقش تعیین کننده ای در سود خالص کشاورز پنبه کار دارد، این پژوهش طی سال های 1386 تا 1389 در ایستگاه تحقیقات پنبه هاشم آباد گرگان با رقم گلستان و شش تیمار شروع آبیاری: یک هفته قبل از غنچه دهی، از ابتدای مرحله غنچه دهی، از شروع گلدهی، یک هفته پس از شروع گلدهی، دو هفته پس از شروع گلدهی و سه هفته پس از شروع گلدهی در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار اجرا شد. کاشت بذر با ردیف کار پشت تراکتوری و مقدار آب آبیاری بر اساس کمبود رطوبت خاک محاسبه گردید. سایر عملیات زراعی شامل وجین، تنک، مبارزه با آفات زیر نظر کارشناسان مربوطه انجام شد.در هر تیمار سه بوته بصورت تصادفی انتخاب و اندازه گیری اجزای عملکرد در آنها انجام شد. نتایج نشان داد که اثر تیمارهای زمان شروع آبیاری بر روی عملکرد، زودرسی محصول، وزن قوزه و درصد کیل الیاف در سطح یک درصد معنی دار بود. به طور که با تاخیر در شروع آبیاری، صفات مذکور کاهش پیدا کردند. بیشترین عملکرد وش در تیمارهای شروع آبیاری در ابتدای مرحله غنچه دهی و شروع آبیاری یک هفته قبل از غنچه دهی به ترتیب با مقادیر 3951 و 3594 کیلوگرم در هکتار بود. اما از نظر کارآیی مصرف آب، توصیه می شود عملیات آبیاری یک هفته پس از گلدهی شروع شود.

به منظور تعیین مناسب ترین زمان آبیاری پنبه در شرق استان مازندران، آزمایشی با 6 تیمار و 4 تکرار در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی روی رقم پنبه ساحل و به مدت سه سال در ایستگاه تحقیقات زراعی بایع کلا به اجرا در آمد. تیمارهای آبی بر اساس I0: تیمار بدون آبیاری، I1: یکبار آبیاری در مرحله باز شدن غوزه ها I2: یکبار آبیاری در مرحله غوزه دهی، I3: یکبار آبیاری در مرحله گلدهی، I4: دو بار آبیاری (در مرحله گلدهی و غوزه دهی) و I5: سه بار آبیاری (مرحله گلدهی، غوزه دهی و مرحله باز شدن غوزه ها) به اجرا در آمدند. نتیجه تجزیه واریانس و مقایسه میانگین های 3 سال آزمایش نشان داد که اثر تیمارهای آبیاری بر عملکرد پنبه در سطح احتمال 1 درصد معنی دار بوده است (P<0.01). تیمارهای I5 با سه بار آبیاری و تیمار I0 بدون آبیاری به ترتیب با 4722 و 1649 کیلوگرم در هکتار بیشترین و کمترین مقدار عملکرد را به خود اختصاص دادند. نتایج به دست آمده نشان داده است که در تیمار I3 با کاهش 49 درصدی آب مصرفی نسبت به تیمار I4 تنها 23 درصد کاهش عملکرد مشاهده گردیده است. تیمار I3 در صورتی که محدودیت منابع آب وجود داشته باشد، به عنوان بهترین تیمار آبی محسوب می گردد. در صورتی که محدودیت منابع آب وجود نداشته باشد، تیمار I4 به عنوان بهترین تیمار معرفی می گردد. مقدار فاکتور حساسیت گیاه (Ky) با استفاده از داده های 3 سال آزمایش برابر با 0.84 می باشد.

در زراعت چغندرقند،‏‏‏ آبیاری آخر فصل رشد در اکثر مناطق ازجمله کرمانشاه زودتر از معمول قطع می شود که همین امر سبب ایجاد تنش خشکی در گیاه می گردد. با توجه به این که در شهریور و مهر ماه افزایش عملکرد ریشه ادامه دارد، لذا ممکن است تنش در انتهای دوره رشد باعث کاهش وزن ریشه و کیفیت آن گردد. به منظور بررسی این موضوع، پژوهشی طی سال های 83 و 1384 در کرمانشاه انجام شد. در این تحقیق تیمارهای قطع آبیاری از دهم شهریور تا بیستم مهر ماه در مقاطع 10 روزه اعمال گردید. هم چنین وضعیت سیلوپذیری در کنار مزرعه به مدت 10، 20 و 30 روز سیلو پس از برداشت بررسی شد. تیمارهای قطع آبیاری به کرت های اصلی و تیمارهای طول دوره سیلو به کرت های فرعی منتسب شدند. نتایج نشان داد که تیمار قطع آبیاری در دهم شهریور با 42.41 تن کمترین عملکرد ریشه و تیمار قطع آبیاری در بیستم مهر ماه با 50.96 تن در هکتار بالاترین عملکردریشه را داشت. روند تغییرات عملکردریشه نشان داد که هر چه آبیاری دیرتر قطع گردد عملکردریشه افزایش می یابد. تیمار 30 روز نگه داری در سیلو (نگه داری چغندرقند در کنار مزرعه با پوشش بقایای اندام هوایی چغندرقند) در این آزمایش باعث کاهش وزن ریشه تا 28.5 درصد گردید. روند تغییرات درصدقند در اثر اعمال تیمار قطع آبیاری و سیلو در کنار مزرعه چندان قابل ملاحظه نبود ولی تیمار قطع آبیاری در 30 شهریور از بیشترین درصد قند برخوردار بود. با توجه به این که از نظر میزان قند در هکتار تفاوت معنی داری بین تیمارهای آبیاری وجود نداشت، لذا در مناطقی که محدودیت آب وجود دارد قطع آبیاری در دهه سوم شهریور ماه توصیه می شود.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

به منظور بررسی تاثیر زمان قطع آبیاری بر صفات زراعی و شاخص های رشد ارقام پاییزه کلزا در منطقه کرمانشاه، آزمایشی با استفاده از کرت های خرد شده، در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار، در ایستگاه تحقیقاتی اسلام آباد کرمانشاه انجام شد. تیمارهای آزمایش شامل تنش خشکی (D) به عنوان عامل اصلی در دو سطح شامل آبیاری معمول یا آبیاری پس از 80 میلی متر تبخیر از تشتک، (D1)، قطع آبیاری از مرحله گلدهی به بعد (D2) و رقم (V) به عنوان عامل فرعی در 9 سطح شامل ارقام پاییزه Opera (V1)، ARC-5 (V2)، Dexter (V3)، SLM046 (V4)، Zarfam (V5)، Okapi (V6)، Talaye (V7)، Licord (V8) و Modena (V9) بودند. نتایج حاصل نشان داد قطع آبیاری از مرحله گلدهی به بعد، تاثیر نامطلوبی بر فعالیت های رشد، عملکرد، اجزای عملکرد و صفات زراعی مورد بررسی داشت و اختلاف حاصل در سطوح آماری 1 و 5 درصد معنی دار بود. اثر ساده رقم بر صفات مورد بررسی معنی دار گردید ولی اثر متقابل آبیاری و رقم فقط بر تعداد دانه در خورجین ساقه اصلی معنی دار شد و بر سایر صفات از لحاظ آماری معنی دار نگردید. رقم SLM046 از نظر عملکرد روغن، عملکرد دانه، اجزای عملکرد و شاخص تحمل به تنش در گروه برتر و ارقام Talaye، Zarfam، Licord، Opera، ARC-5، Dexter، Okapi و Modena به ترتیب در گروه های بعدی قرار گرفتند. تجزیه و تحلیل مراحل رشد گیاهان نشان داد با افزایش تنش خشکی ناشی از قطع آبیاری، وزن خشک کل گیاه و شاخص سطح برگ کاهش یافت، میزان این کاهش در رقم SLM046 کمتر از سایر ارقام بود.